In een eerder bericht meldden we dat Makara gender ambassadeur van Wilde Ganzen is voor 2026-2027. Als oprichter vervul ik die rol.

Op vrijdag 30 oktober was ik daarom te gast bij Wilde Ganzen in Amersfoort voor de workshop “Inclusief en effectief projectontwerp”. De deelnemers vertegenwoordigden verschillende Nederlandse stichtingen met projecten in het buitenland. Zij stelden vragen over ons werk.

Een vertekend beeld

Ik was daar om te vertellen waarom gender een belangrijk thema is in ons werk. Ik werk al heel lang samen met zowel mannen als vrouwen in Indonesië, en was me niet bewust van de verschillen. Het is wel zo dat ik vooral met hoogopgeleide Indonesiërs werk. Daardoor had ik een vertekend beeld. Dit veranderde door ons werk langs de rivier de Brantas op Oost-Java. Zeker in de afgelegen dorpen zijn patriarchale normen sterker en zijn vrouwen minder vrij. Er komen nog kindhuwelijken voor, en vrouwen hebben geen toegang tot de dorpsvergadering.

Voor een project met de TU Delft onderzochten we hoe dorpelingen kijken naar de rollen van vrouwen in rivierbeheer. Mannen en vrouwen bleken het met elkaar eens te zijn: afvalbeheer en de zorg voor kinderen zijn vrouwentaken. Het zijn de vrouwen die als eersten hun kinderen tussen het plastic zien zwemmen. En zij willen dat veranderen. Juist omdat de rol van vrouwen hier duidelijk is, kunnen zij initiatief nemen en voorstellen doen aan de overheid, bijvoorbeeld in de dorpsvergaderingen waar zij normaal gesproken geen toegang toe hebben.

Op papier gelijk, in de praktijk niet

Gender gaat voor mij over één ding: in hoeverre beslissen vrouwen in dorpsgemeenschappen mee? Op papier hebben vrouwen in Indonesië dezelfde rechten. Maar in de praktijk is het anders: geen toegang tot informatie, geen toegang tot dorpsvergaderingen en een dorpshoofd dat zich niet bekommert om de waterkwaliteit in de rivier. Het uitsluiten van vrouwen schaadt de gemeenschap: zij zien de vervuiling als eersten en vaak komen ze met oplossingen. Hun betrokkenheid is daarom essentieel.

Vijf fasen, vijf vragen

Daarna vertelde ik over de AKSI Brantas approach. Die aanpak ontwikkelden we tussen 2019 en 2024 samen met onze Indonesische partner ECOTON. Vrouwengroepen langs de Brantas leren daarmee zelf vervuiling te meten, te melden en oplossingen voor te stellen. Het is belangrijk dat vrouwen echt gaan meebeslissen in die gemeenschappen.

Ik liet zien hoe ECOTON en Makara samen met vrouwengroepen langs de Brantas op Oost-Java werken, langs de vijf fasen van een project. Bij elke fase hoort één vraag. Wie benoemt het probleem? Wie beslist over het geld? Wie voert het woord? Wie bepaalt wat succes is? En wat blijft er bij de mensen zelf?

In de AKSI Brantas approach benoemen de vrouwen zelf de barrières: een dorpsbestuur dat afval en rivieroevers negeert, tegenwerking thuis, geen uitnodiging voor de dorpsvergadering, of wel deel mogen nemen maar niet gehoord worden. Die barrières vormen het uitgangspunt. Bij elke barrière hoort een capaciteit die de vrouwen versterken: opkomen voor hun omgeving, zich organiseren en voorstellen doen, en een eigen groene onderneming opzetten.

Wie voert het woord?

Zichtbaar worden heeft een prijs. Anti is een van de vrouwen van boscoöperatie KEPUH. Zij legde de illegale kap van 17 bomen vast met een GPS-camera. De dader bedreigde het dorp.

“We krijgen te maken met intimidatie en bedreigingen, maar we houden stand.” Anti, KEPUH

De vrouwen zetten door. Met hulp van ECOTON meldden ze de kap zelf bij het ministerie van Milieu. Het resultaat: een gezamenlijke afspraak over het bosbeheer tussen KEPUH, het dorpshoofd en bosbeheerder Perhutani. Dat is opvallend. Hetzelfde dorpshoofd nodigde de vrouwen eerder niet uit voor de dorpsvergadering. Nu zitten ze zelf aan tafel. Lees het hele verhaal van de vrouwen van KEPUH (in het Engels).

Wie bepaalt wat succes is?

Meestal bepaalt de donor of de organisatie wanneer een project geslaagd is. In de AKSI Brantas approach stelden zes vrouwengroepen zelf hun doelen en indicatoren op.

In de workshop werkten we met een ladder met vier treden. Op de eerste trede, deelname, tel je hoeveel vrouwen een training volgden. Op de tweede trede, stem, voeren de vrouwengroepen zelf overleg met de lokale overheid. Op de derde trede, invloed, komt de overheid in beweging: zij organiseerde vier overleggen naar aanleiding van de meldingen van de vrouwen. Op de vierde trede, eigenaarschap, runnen vrouwen zelf zes refill stores, met een fonds dat de winst opnieuw investeert.

De meeste projecten meten vooral de eerste trede. Dat is een begin, niet het eind. Per tafel bespraken de deelnemers hoe ze met de ladder hun eigen project konden verbeteren.

Vragen voor ECOTON en de vrouwengroepen

De deelnemers vonden het verhaal inspirerend. Dat compliment gaat vooral naar de vrouwengroepen langs de Brantas en naar ECOTON. Op post-its schreven de deelnemers hun vragen. Zijn de vrouwengroepen ooit tegengewerkt? Ja, het verhaal van Anti laat dat zien. In het rapport over de AKSI Brantas approach staan meer voorbeelden, en ook welke ondersteuning ECOTON biedt. Kan ECOTON zijn kennis elders toepassen? Ook ja. De aanpak gaat nu naar de Balantieng-rivier op Zuid-Sulawesi, als AKSI Balantieng. In vier dorpen staat afvalbeheer daar inmiddels in de dorpsbegroting.

De andere vragen leggen we voor aan ECOTON en de vrouwengroepen. Hoe ga je om met intimidatie, bijvoorbeeld door mensen die betrokken zijn bij illegale houtkap? Hoe zorg je dat lokale overheden de urgentie zien om het werk te financieren en te steunen? En maken ECOTON en de vrouwengroepen hun succes ook het succes van de lokale overheid? Hun antwoorden delen we binnenkort op deze website.

Dank aan Josje van de Grift en Corine Aartman van Wilde Ganzen voor de uitnodiging, en aan alle deelnemers voor hun scherpe vragen. Meer over de AKSI Brantas approach lees je op de pagina Women leading river protection.

Anti oogst koffie in de bostuin van KEPUH.